Her insan hücresinde 23 tanesi anneden, 23 tanesi babadan gelen 46 kromozom vardır. Bunlardan iki tanesi bildiğimiz gibi eşey kromozomunu oluşturur(X,Y). Babadan gelen Y kromozomu insanlarda eşeyi belirleyiciyken kuşlarda ise durum tam tersidir. (İnsan örneğinde anneden gelen X kromozomu her halükarda X kromozomu olarak kalıtılacaktır)

Eşey hormonlar ise belirli genlerin etkisi altında üretilir; erkek bireylerde sperm oluşumu, dişilerde yumurta oluşumu, östrus siklusu ve her iki cinsiyette vücudun eşeysel farklılaşmasında görev alır. Bu hormonları üreten üreme organları beyin tarafından aktive edilir. Peki bu hormonları etkileyen beyin, bu hormonlar tarafından etkilenir mi? Beyinde cinsiyetler arasında farklılıklar bulunur mu? Bulunuyorsa bu farklılıkları homoseksüel bireylerin beyninde nasıl gözlemleriz? Örneğin; homoseksüel bir erkeğin beyni dişi beyninin sahip olduğu farklılıklara mı sahip olacaktır?

Eşeyin Genetiği: Cinsiyetin Belirlenmesi

İnsan genomunda yaklaşık 20.000 gen bulunur. X kromozomu yaklaşık 800 gen içerirken Y kromozomu daha az sayıda fonksiyona sahip 50 gen içerir. Bunlardan en önemlisi, eşeyi belirleyen SRY yani Y-kromozomu eşey belirleyici bölgesidir ki bu gen de eşey belirleyen testis belirleyen faktör (TDF) proteinini kodlar. Yani, Y kromozomu ve SRY genine sahip bireyler erkek olarak gelişirken diğerleri dişi olarak gelişir. Eğer, fetal bir XX fareye yapay olarak Y kromozom parçası aktarılırsa fare, dişi yerine erkek olarak gelişir.

Doğal süreçte, hamileliğin altıncı haftasında farklılaşmamış gonadlar testis ya da ovaryum olarak gelişir. Testis, Wolf kanallarıyla ovaryum ise Müller kanalıyla ilişkilidir. Eğer, eşey kromozomunda Y kromozomu dolayısıyla SRY geni bulunuyorsa dişi üreme sistemini oluşturacak olan Müller kanalının gelişmesi, Müller inhibe edici faktör ile inhibe edilir. Sonuç olarak, bir çocuğun cinsiyetini prenatal(doğum öncesi) gelişimsel süreçte genler belirler.

Eşey hormonları steroit tabiatlı olup erkeklerde testesteron, dişilerde ise östrodioldür. Fakat önemli bir nokta şudur ki daha az konsantrasyonlarda( miktarda) da olsa erkeklerde dişi hormonları dişilerde erkek hormonları salgılanır. Aynı zamanda steroit tabiatlı eşey hormonları hedef hücrelerde çift tabakalı, yine lipit tabiatlı membranları kolayca aşıp nükleustaki reseptörüne bağlanarak gen ekspresyonunu etkiler. Bir diğer önemli nokta ise bu eşey hormonlarının beyinde de reseptörlerinin bulunmasıdır. Yani, eşey hormonları beyinde farklılıklara yol açabilir.

Peki Erkek ve Dişi Beyinleri Neden ve Nasıl Farklıdır?

Beynin Cinsiyeti Var Mıdır? 1

Eşeysel üreme; eş bulma, kur yapma davranışı, güç gösterileri, yuva kurma, yavru doğumu ve bakımı, avlanma gibi bireysel ve sosyal davranışları kapsar. Bu davranışlar hayvanlarda dişiler ve erkekler arasında değişik şekillerde farklılık gösterir. Davranışlar, sinir sistemi yapı ve fonksiyonun bir sonucu olduğuna göre cinsiyetler arasında beyinde farklılıklar olması muhtemeldir. Beyinde eşeysel dimorfizm ( cinsiyete bağlı farklılıklar) türler arasında da değişiklik gösterir. Örneğin; İzlanda üç dikenli balık türünde erkek ve dişiler aynı uzunlukta olmasına rağmen, erkeklerin beyni dişilerin beyninden %23 daha büyüktür. Yuva yapımı, çiftleşme ve yavru bakımı erkek tarafından yapıldığı için beynindeki bu alanların artmış olması mantıklı görünüyor.

İşlevsel olarak dimorfizmi insanlar üzerinden karşılaştıracak olursak, erkeklerin harita okumak gibi motor becerileri ve konumlandırmayla bağlantılı yetenekleri kadınlardan daha gelişmiştir. Bu özellik, ailesinin beslenmesini sağlayan avcı toplayıcı atalarımız için gerekliydi. Kadınlar da ‘bir kelime veya birinin yüzünü hatırlamak’, empati yeteneğinin ölçüldüğü sosyal idrak testleri ve ‘duygusal zeka’ testlerinde erkeklerden daha iyidir. Bazı kuşlarda sadece ötücü olan erkektir; sadece erkek ötme ile ilgili büyük bir nükleusa sahiptir. Çünkü kur davranışı yapacak olan erkektir, doğada genelde olduğu gibi seçici olan dişidir.

İnsan Beynindeki Cinsiyet Farklılıkları Nelerdir?

İnsandaki farklılıklar oldukça azdır ve bu farklılıkların fonksiyonu tam olarak bilinmemektedir.

  1. En belirgin ve önemli farklılık üçüncü beyin ventrikülü yakınındaki, üreme davranışıyla ilişkili olan anteriyor hipotalamusun preoptik alanında gözlenir. Buradaki lezyonlar, dişilerde östrus siklusunu bozar, erkeklerde kopulasyon sıklığını azaltır.
  2. Hipotalamik nukleusların bir tipi, kadınlarda erkeklerdeki ortalamaya göre daha geniştir. Ancak bazı erkeklerde kadınlardakinden de daha geniş olabiliyor.
  3. Penis tabanını kuşatan bulbokavernosus kası, penis ereksiyonu ve idrar boşalmasında görev alır ve güçlü kasılır. Aynı kas (bulbokavernosus) dişilerde de vajina açıklığını kuşatır ve hafif kasılmayı sağlar. Bu kası inerve eden (kasılmasını sağlayan) spinal motor nöronlar omuriliğin sakral kısmında Onuf nükleusunda konumlanır. Erkeklerde bulbokavernosus kasları daha fazla olduğu için Onuf nükleuslarının daha geniş olmasını bekleriz.
  4. Sıçanlarda Eşeysel Dimorfik Nukleus (SDN) olarak adlandırılmış bir bölge bulunur. Erkeklerde beş kat daha büyüktür.
  5. Korpus kollozum erkeklerde kadınlardan daha büyüktür. Kadınlarda ise korpus kollozumun posteriyör( arka) ucu,splenyumun daha geniş olduğu söylenmekte.

Cinsel Yönelim

Sıçanlarda SDN’ nin daha büyük olduğundan bahsetmiştik. Bu bölgenin lezyonu sonucu, erkek sıçanların eşeysel olarak aynı ortamda dişi sıçanlar bulunsa bile erkek olanlarla daha fazla vakit geçirdiği gözlenmiştir. SDN’ deki normalden farklılaşmanın homoseksüaliteye sebep olabileceğine bir başka kanıt ise, Amerika’da dağlık alanlardaki koyun sürüsünde erkek koçların %8′ inin diğer koçlara yaklaşması ve bu koçların da normal erkek koçlardaki SDN’ nin yarısına sahip olmasıdır. Yine de, SDN boyutu ve cinsel yönelim arasında bir bağ olup olmadığı tamamen kanıtlanmış değildir.

İnsanlarda Cinsel Yönelim

  1. İnsanlarda SDN’ nin karşılığı Anteriyör Hipotalamusun İntersitiyal Nukleusu (INAH) dır. Ve 4 çekirdekten oluşur; bunlardan INAH-3 erkeklerde iki kat büyüktür ve eşeysel farklılaşmada rol oynayabilir. INAH-3′ ün homoseksüel erkeklerde heteroseksüel erkeklerdekinin yarısı kadar büyüklükte olduğu görülmüştür.
  2. Homoseksüel erkeklerde daha büyük suprakiazmatik nukleus ve anteriyor komisür bulunur.
  3. Stria terminalisin yatak nukleusu erkeklerde kadınlara nazaran daha büyüktür. Transseksüel kadınlarda stria terminalisin yatak nukleusunun normal (doğal süreçte kalıtımsal olarak XX kromozomuna sahip fertil ya da steril birey) kadınlardakine benzer büyüklükte olduğu gözlenmiştir.
Beynin Cinsiyeti Var Mıdır? 2
Heteroseksüel erkekte (solda) homoseksüel erkekte (sağda) INAH-3 nukleusunun mikrografı.
Beynin Cinsiyeti Var Mıdır? 3

5. 20 homoseksüel erkek ve 25 heteroseksüel erkek arasında yapılan araştırmada, homoseksüellerin amigdala ve serebral asimetrilerinin kadınlardaki anatomik yapıyı yansıttığı bulundu.

Beyin, farkında olduğumuz ama henüz çok küçük bir kısmını bile çözemediğimiz ve hakkında hiçbir zaman tam olarak çözüme ulaşamayacağımızı düşündüren evrenin en karmaşık organıdır. Sonuç olarak beyinde çevresel, genetik etkilerle türler, bireyler, cinsiyetler arası değişimler ve farklılıklar gözlense de bu farklılıkların gözleyebildiğimiz fenotip sonucu mu olduğu ya da örneğin çevresel etkenlerin bu değişimlere sebep olup olmadığı daha ileri araştırmalara ihtiyaç duymaktadır.

Kaynaklar: 1. Neuroscience-Exploring the Brain-Neurobiology notları 2.