Bugün Etimoloji yani kökenbilim hakkında bilgiler vereceğiz. Bu bilgilerin yanı sıra kelimelerden örnekler verip, beraber kelime tahlilleri de yapacağız. Sosyal bilimlerdeki en eğlenceli dallardan biri olarak gördüğümüz kökenbilimi eminiz ki siz de çok seveceksiniz. Günlük dilde kullandığımız kelimeler ile tekrar tanışmaya hazırsanız başlayalım.

Kökenbilim

Öncelikle tanım verecek olursak, Kökenbilimin TDK’daki tanımı ”Bir dildeki kelimelerin kaynağını gösteren, ne zaman ortaya çıktıklarını, nereden geldiklerini, hangi evrelerden geçtiklerini araştıran, kelimelerin hem biçim hem anlam tarihini ele alan dil bilimi dalı, etimoloji.” Yani bu tanımı basit bir söyleyişe indirgeyecek olursak, bir kelimenin tarihsel süreç içindeki doğuşuna ve sonrasında izlediği yola ışık tutan bilim dalıdır diyebiliriz. Nasıl ki insan doğar, büyür ve geçen zaman diliminde bir gelişme kat ederse, kelimeler de aynı evrelerden geçer.

Önce doğar, sonra biçim değiştirirler; yani harflerinde eksilme, artma veya ses değişimi yaşar, sonrasında ise bulunulan zaman dilimindeki son hallerini alırlar. Hikayenin sonunun üzücü bittiği durumlar da vardır. Bazı kelimeler de ölüme terkedilir. Eskiden kullandığımız bugün ise kullanmadığımız bazı kelimelere de ilerleyen yazılarımızda örnekler vereceğiz. Şimdilik yaşayan kelimelerimiz ile devam edelim.

İlk olarak kendi dilimiz içerisindeki gelişimlere bir göz atalım. Örneğim şu sorunun cevabını okuyucu bir müddet düşünürse seviniriz: Denizlerimizin isimleri nereden gelmektedir? Yani neden mavideniz veya yeşildeniz değil de Karadeniz ve Akdeniz? Bu soruyu sormanız bazı ortamlarda gülünç veya yadırganır şekilde karşılanabilir. Fakat durum hiç de öyle değildir, aksine çok mantıklı bir noktaya parmak basmış olursunuz. Bu noktayı iyice açıp inceleyebilmek adına sizleri Eski Türkçedeki yer ve yön adlarına götürüyoruz.

kökenbilim etimoloji

Yönler

Eski Türkçede yer ve yön adları renkler ile gösterilmekteydi. Yani bugün Doğu olarak adlandırdığımız yön Yeşil, Batı olarak adlandırdığımız yön Ak, Kuzey olarak adlandırdığımız yön Kara, Güney olarak adlandırdığımız yön ise Kızıl olarak adlandırılmaktaydı. Bu yüzden kuzeydeki denizimize Karadeniz, batıda yer alan denizimize ise Akdeniz diyoruz. Güneyde yer alan Kızıldeniz’i böyle adlandırmamızın sebebi de ha keza aynı nedenden ötürüdür. Yazımızın bu noktasında okuyucunun kafasında, peki bugün kullandığımız yer ve yön adları nereden geliyor gibisinden bir soru belirebilir. Doğu doğmaktan, Batı batmaktan gelir. Gün kelimesine +ay eki eklenerek oluşturulan Güney ise ”güneşli yer” manasına gelmektedir.

Kuzey de aynı mantıkla oluşmuştur: Kuz, Eski Türkçede ”karanlık, gölgede kalan” demektir. Ayrıca kuzgun kelimeside yine bu kökten türemiştir. Fakat bu kelimede iki dilin bir araya gelişini de görüyoruz.Çünkü gun Türkçe bir ek değil, Farsça ‘kuş’ anlamına gelmektedir. Kuzgun ise anlayacağınız üzere siyah kuş demektir.

Evet arkadaşlar kelimelerin yolculuğu serüvenimizde ilk yazımızı burada sonlandırıyoruz. Eğer ilgi gelirse bu yazıyı bir seri haline de dönüştürebiliriz. Giriş kısmında yaptığımız açıklamaları örneklerde yeteri kadar açamadığımızın farkındayız. Lakin hiç olmazsa eğlenceli bir giriş yaptığımızı düşünüyoruz. Bir sonraki yazıya kadar kendinize iyi bakın…

Kaynak: https://sozluk.gov.tr/?kelime=k%C3%B6ken%20bilimi