Her denemenin ardından elde kalan boşluk hissi adım adım çaresizliğe sürükler bizi. Artık yapacak bir şeyin olmadığı fikri yavaş yavaş nüfuz etmeye başlar düşüncelerimize. Sanki istila ediliyoruzdur da, yeni gelen bu düşünce kendi bildiğini öğretiyordur bize. Kanımızın son damlası akmadan pes mi ediyoruz yoksa? Kendi elimizle mi öldüreceğiz inancımızı? Çaresizlik üzerimizde bir etiket olarak kalmaya devam mı edecek? Yahut çaresizliğin de bir öğreti olduğunu anlayıp ona karşı öğretilerimizi mi kuşanacağız?

“İmkanın sınırını görmek için imkansızı denemek lazım.” ve “Gerçekçi ol, imkansızı iste!” diyen insanlar niçin böyle söylemişlerdi. Onlar hiç çaresiz mi kalmadılar ya da imkansız denenin çare olmaması ihtimali olduğunu mu anladılar? Baş etmekte zorluk yaşadığımda beni ayağa kaldıran iki söz: “ Mutlaka bir çaresi olmalı.” , “Ölümden gayrısına çare bulunur.”. Ya sizin sözleriniz neler, olumlu veya olumsuz? Evet, çaresizliğimizi en başta sözlerimizle yönetiyor, ardından öğreniyoruz.

çare

Hani Şu Filin Hikayesi  (Çaresizliği Nasıl Öğreniriz?)

Hani şu ya, küçük bir yavru iken ayağından koparamayacağı bir zincirle bağlanan, büyüdükçe o zinciri koparamayacağını pekiştiren ve olgunlaşma evresinde yargıları ayağından zihnine taşıyan filimiz. İşte, artık koparacak güçte ama deneyecek gücü kalmamış. Bizler de böyle ayağımıza bağladıkça zincirleri, mücadele etmek zorunda kaldığımız bir sorunu, bizim için tehdit oluşturan bir durumu, sınavdan aldığımız düşük notu eklediysek halkamıza çaresizlik hissine sürüklenmenin ilk adımını atmışız demektir. Geriye denemeyi bırakmak kalıyor. Bizler seferle sorumluyuz, zaferle değil. Unutmamak gerekiyor…

Öğrenilmiş Çaresizlikle İlgili Yapılan Deneyler

Tek örneğimiz bu fil değil elbet. Daha birçok çalışma var, bu durumu gözler önüne seren:

  • Açlıktan ölmek pahasına öğrendiğinin ardından giden köpekbalığımız var. Yerleştirildiği akvaryum içerisinde yiyebileceği balıklarla arasına konulan cam duvarla defalarca burun buruna gelen, ardından çaresizliği keşfeden ve cam fiziki olarak kalksa dahi zihninde oluşan camı aşamayan köpekbalığımız. Deneyin animasyonla anlatımına şu adresten ulaşabilirsiniz.
  • Ağzı kapalı bir kavanozda sıçrama egzersizi yapan pirelerimizin kavanoz kapağına çarpa çarpa öğrendiği atlayış mesafesi var. 1-2 metre uzaklığa sıçrayabilmek gibi özellikleriyle dünya şampiyonluğuna oynayan pirelerimiz, kavanozların standart yüksekliğinde atlamayı öğreniyorlar. Kapak açılınca da kavanozu sevmiş olacaklar ki çıkmak istemiyorlar. Şuradaki anlatımla deneyin açıklamasını seyretmeniz mümkün.
  • Öğrenilmiş çaresizlik olgusunu ilk defa gösteren Seligman’ın deneyinde ise köpeklerle çalışılmıştır. Burada da deneyin ilk aşamasında uğradığı şoktan kaçamayan köpeklerimiz, ikinci aşamada önlerinden kalkan engele rağmen kaçış hareketi sergileyememiştir. Herhangi bir girişimde bulunmak yerine çaresizce beklemiştir.
  • Maymunlarla yapılan başka bir deneydeyse önceki maymunların engellenen muza ulaşma deneyimleri sonrakileri de etkisi altına almış. Çok farklı bir boyutu gözler önüne sermiştir. Merdivenin ucundaki muza ulaşma çabaları üzerlerine su püskürtülmek suretiyle engellenerek  öğrenilmiş çaresizlik ile yüklenmiş olan maymunlarımız, su püskürtmenin kesilmiş olmasına rağmen yeni gelen maymunları merdivene çıkma girişiminde bulundukları anda pek nazik olmayan bir biçimde uyarmışlardır. Sonuç itibariyle yeniler de artık virüsü kaptı, her biri öğrenilmiş çaresizlik mağduru. Tabi onlar da daha da sonra gelenlere bunu öğretmeyi ihmal etmiyorlar, çok yardımseverler. Köpeklerle ve maymunlarla yapılan bu deneyleri de vereceğim adresten izleyebilirsiniz.

Öğrenilmiş Çaresizlik İle İlgili Birkaç  Makale Önerisi

1. Bu çalışma, engellilerin turizm kısıtları ile turist olma ilişkisi ve bu ilişkide öğrenilmiş çaresizlik aracı değişken olacak şekilde yapılmış.

https://www.researchgate.net/profile/Beykan_Cizel/publication/281507894_Engellilerin_Turizm_Kisitlari_ve_Turist_Olma_Niyeti_Iliskisinde_Araci_Degiskenler_Motivasyon_Gucu_ve_Ogrenilmis_Caresizlik/links/56939f0008aed0aed817bece/Engellilerin-Turizm-Kisitlari-ve-Turist-Olma-Niyeti-Iliskisinde-Araci-Degiskenler-Motivasyon-Guecue-ve-Oegrenilmis-Caresizlik.pdf

2. Bu araştırma; öğrencilerin öğrenilmiş çaresizlik düzeylerinin cinsiyet, yaş, öğrenim şekli, akademik başarı durumu, anne ve babanın öğrenim durumu ile ilişkisinin incelenmesi üzerine yapılmıştır.

https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunikkefd/issue/2774/37177

3. Bu çalışmada görselleştirme yaklaşımının matematikte öğrenilmiş çaresizlik düzeylerine etkisini incelemek amaçlanmıştır.

https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/39545

çaresizlik

Burada temel mesajımız istediğimiz sonuçta mutlaka diretmek değil, umutları diri tutmak, pes etmemek. Ölüm anını hayatın akışında karşılamak, yani bir gün zaten geleceğini bilerek yaşamak ve intihara meyletmemek. Yaşam bir parkur alanı gibidir ve parkurlar aşılmak için vardır. Çaresizliği öğrenebildiğinize göre sıra çarede. Ne olursa olsun, denemekten vazgeçmeyin!

Kaynak:
-Öğrenmenin Temelleri- Prof. Dr. Tevfik Alıcı
https://youtu.be/Y8MZHCxc574

Editör: Onur Çamlıca