Yıldızlar gökyüzünde hep aynı şekilde ışınım yapmazlar, ışınımın şiddeti tayf türüne ve yıldızın fiziksel özelliklerine bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Işınımı fiziksel özelliklerine bağlı olarak farklılık gösteren yıldızlara “değişen yıldızlar” denir. Değişen yıldızlar, iç ve dış etken özellikleri nedeniyle parlaklıklarında sıralı veya rastgele değişiklikler gösteren yıldızlardır. Temelde, iç etkenli ve dış etkenli olarak iki sınıfa ayrılırlar.

İç Etkenli Değişen Yıldızlar              

Yıldızın içinde veya yıldız sistemindeki fiziksel değişikliklerin oluşturduğu değişkenliktir. İki alt gruba ayrılır.

1)Zonklayan Yıldızlar

A.Cepheid         

Cepheid (sefeid veya sefe) olarak sınıflandırılan değişen yıldız tipleri, anakol sonrası süreçteki kırmızı devler, radyal olarak titreşen, çap ve sıcaklıkta değişkenlik gösteren yıldızlardır. Sefeidlerin uzaklıkları ve mutlak parlaklıkları arasında doğrudan bir ilişki vardır. Bu nedenle galaksi ve galaksi kümelerinin mesafelerini ölçmede kozmik bir ölçüt olarak kullanılır.

değişen yıldızlar
B. RR Lyrae              

Sefeidlere benzer fakat onlardan daha yaşlı ve küçük olan yıldızlardır. Astronomik mesafelerin ölçümünde kullanılan önemli bir standarttır.

C. Uzun Periyotlular(Mira Değişenleri)  

Düşük ışıma gücüne sahip, pulsasyon yapan değişen yıldızlardır.

2.Kataklismik Yıldızlar 

A.Nova                 

Birincil yıldızı etrafında madde biriktiren bir beyaz cüce ve ikincil yıldızı düşük kütleli bir anakol yıldızından oluşan yakın çift yıldız sistemlerinde meydana gelen parlaklık artışıdır, süpernova ile karıştırılmaması gerekir. İkincil yıldızın beyaz cüceye madde aktarması sonucu yüzeyinde hidrojen birikmesinden kaynaklanan nükleer patlamalardır. Patlamadan sonra, beyaz cüce birkaç yıl içinde eski parlaklığına geri döner.

B.Süpernova

Yakacak enerjisi kalmayan yıldızların şiddetli patlamalarıdır. Anakol sonrası süreçte, 10 Güneş kütlesinden büyük yıldızların başına gelen bir olaydır. Süpernova sonrasında yıldız, tüm parçalarını yıldızlar arası ortama yayarak yeni yıldız oluşum bölgeleri yaratır. Ayrıca, demirden ağır elementlerin oluşması da süpernova patlamalarıyla gerçekleşir.

C.Simbiyotik Yıldızlar   

Z And olarak da isimlendirilen simbiyotik yıldızlar, etkileşim içindeki çift yıldız sistemlerinden oluşurlar. Belirleyici özellikleri, ışınım şiddetinde görülen düzensiz değişimlerdir. Değişimler geniş bir aralıkta meydana gelir, öyle ki bazen yüksek sıcaklıkta bir yıldız özelliği gösterirken bazen de soğuk bir yıldızın özelliklerini gösterebilir.

Dış Etkenli Değişen Yıldızlar

Yıldız veya yıldız sisteminin dışında gerçekleşen fiziksel süreçlerin sonucu oluşan değişimlerdir.

Çift Yıldızlar

Çift yıldız sistemi, ortak kütle merkezi etrafındaki bir yörüngede dönen iki yıldızlı sistemlere verilen addır. İkiden fazla yıldızın bulunduğu sistemlere ise çoklu yıldız sistemleri denir.

Kütleçekimsel olarak bağlanmış ve sabit yörüngelerde birbirlerine doğru hareket eden bu yıldız sistemleri nispeten yakın yörüngelerde bulunmalarından dolayı, kütleçekimsel etkileşimleri birbirleri üzerinde önemli etkilere sebep olabilir. Çift yıldızlar üç sınıfta incelenir:

A.Görsel Çiftler

Teleskopla yıldızlarının ayrı ayrı görülebildiği sistemlerdir. Parlak olan yıldıza “başyıldız”, daha sönük olan yıldıza ise “yoldaş yıldız” denir.

B.Örten Çiftler 

Bileşenlerinin belli periyotlarla birbirlerini örttükleri çift yıldızlardır. Işınımı daha zayıf olan yıldız, parlak yıldızın önüne geçtiğinde parlaklıklarında belirgin azalmalar oluşur. Bu sebepten dolayı bu yıldızlar parlaklıklarındaki değişimler ile bulunurlar.

C.Tayfsal Çiftler

Görsel olarak ayırt edilemeyen çift yıldızlardır, tayf çizgilerindeki sapmanın incelenmesi ile ayırt edilebilirler.

Kaynakça:

  1. Types of Variable Stars: Cepheid, Pulsating and Cataclysmic
  2. Astronomi ve Astrofiziğe Giriş-Ahmet Polatoğlu