Nilüfer’in de şarkısında söylediği gibi dünya dönüyor sen ne dersen de yıllar geçiyor fark etmesen de. Gerçekten öyle, dünya biz fark etmesekte dönüyor, evet. Bunu anlamamızın en basit yolu da tepeden aşağıya doğru sarkıtılmış bir sarkaç. Gelin sarkacın hikayesini kısaca birde benden dinleyin.

dünya

Tarih 31 Mart 1851 yılını gösterdiğinde Fransa’da fizikçi Leon Foucault, İmparator III. Napolyon’a büyük kubbeli Pantheon’da ünlü deneyini sunmuştu. Büyük bir kalabalık bu deney için toplanmıştı. Sadece gözlemcilerden sessiz olmaları istenmişti. Foucault, kubbenin ortasından 67 metre uzunluğunda çelik tel asıp, ucuna da 28 kg ağırlığında olan ucu sivri demir bir top bağlamıştı. Aklınıza topaç geldi değil mi, benim de gözümde canlanan bu oldu ama topun ucu bir iğne gibiydi. Bunun nedeni ise yere serili olan ince kum tabakasına topun sivri ucunun bıraktığı izleri gözlemlemekti. Sonunda kum tabakasındaki çizgiler görülebiliyordu. Bir beş köşeli yıldız gibi. Bu tarihte ilk kez Dünya’nın döndüğünün açık kanıtıydı. Salınım değişse de telin tutturulduğu yer sabitti. Dünya dönüyordu.

dünya

Deney ne kadar basit olsa da sonucu büyük ve anlamlıydı. Günümüz dünyasında birçok ülke de Foucault Sarkacı düzeneği bulunmaktadır. Fizikçi Foucault tarafından büyük kubbeli Pantheon’a asılan sarkaçta günümüzde hala ilk asıldığı yerde durmaktadır. Türkiye’de de Bilkent Üniversitesi Fen Fakültesi binasında, Ege Üniversitesi Rasathanesi’nde, Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi Gözlemevi’nde, Eskişehir Büyükşehir Belediyesi Bilim Deney Merkez’inde, Ankara MTA’ya bağlı müzede ve Isparta Halı Kilim ve Etnografya Müzesi’nde sarkaç deneyinin düzeneğini görebilirsiniz.

Son olarak mutlaka ve mutlaka Umberto Eco’nun romanı “Foucault Sarkacı”nı okumanızı öneririm. Kendine özgü yazım tarzı ile sarkacı bir de uzun bir serüven içinde Eco’nun kurgusunda okuyun. Şimdiden iyi okumalar.

“Sarkaç bile düzmece bir yalvaç. Ona baktığınızda, evrenin biricik sabit noktası olduğuna inanırsınız, ama Conservatoire’nin tonozundan indirip bir geneleve assan da sallanır. Başka sarkaçlar da var. Biri New York’ta Birleşmiş Milletler Sarayı’nda, biri San Francisco’daki bilim müzesinde. Kim bilir başka kaç sarkaç daha vardır. Foucault Sarkacı nerede olursa olsun, altında yeryüzü dönerken, sabit bir noktadan salınır. Evrenin her noktası sabit bir noktadır. Sarkacı o noktaya asmak yeter.”

Umberto Eco, Foucault Sarkacı, Can Yayınları, 2016, s. 329

Kaynaklar

Umberto Eco- Foucault Sarkacı, 1