Geçmişte çıplak gözle Ay’a bakıldığında görülen koyu kısımların deniz, açık kısımların kara olduğu düşünülüyordu. Sonralarında yapılan araştırmalarla açık gri renkte görülen bölgelerin kraterlerle kaplı, yüksek ve engebeli alanlar; koyu gri bölgelerin ise daha alçak ve düz alanlar olduğu sonucuna varılmıştır.

krater

Peki nedir krater, neden kraterler oluşur, yeryüzündeki kraterler nasıl oluşuyor ve nereye kayboluyor bu oluşumun sebepleri?

Krater Nedir?

Türkçede krater kelimesi aslında iki farklı anlama gelebiliyor. Bunlardan ilki ‘’Bir gökcismine diğer gökcisminin çarpması sonucu yüzeyde oluşan kâse şeklindeki çöküntüler.’’ diğeri ise ‘’yanardağın ağzı’’dır. Biz bugün bu anlamlardan ilkiyle ilgileniyoruz.

Dünyadaki en bilinen kraterlerden biri, Winslow, Arizona yakınlarındaki meteor krateridir. Dünyadaki en büyük gök taşı krateridir.

krater

Meksika’nın Yucatan Yarımadası’ndaki Chicxulub krateri, yaklaşık 65 milyon yıl önce Dünya’yı vuran bir kuyruklu yıldız veya asteroit çarpması sonucu oluşmuştur. Bilim insanları, dinozorlar da dahil olmak üzere yeryüzündeki türlerin yarısının bu çarpmanın etkisi ile tükendiğini düşünmektedirler.

Kraterleri Bulmak Kolay mı?

Tüm Dünya’da kraterler bulunsa da tespit edilmeleri oldukça zor olabilir. Öyle ki, birçoğu hava ve uydu görüntüleme teknolojilerinin gelişmesi sonrası tespit edilebilmiştir. Rüzgârlar, yağışlar, erozyonlar, tektonik hareketler gibi etkiler kraterlerin içini doldurup fiziksel yapısını değiştirebilir. Bu etkiler, bir darbe kraterinin geleneksel dairesel düzeninin gözlemlenmesini gölgeleyebilir.

krater

Yeryüzüne Ulaşabilen Meteorlar Nereye Kayboluyor?

Yeryüzüne ulaşabilen meteorlar yani göktaşları… Dünya’nın atmosferini tamamen yanmadan geçebilecek büyüklükte bir meteor yeryüzüne ortalama 20 kilometre/saniye bir hızla çarpıyor. Çarpışma anında göktaşının sahip olduğu kinetik enerji çarpışma bölgesine aktarılırken güçlü şok dalgalarının oluşumunu tetikliyor.

Şok dalgası, göktaşını aniden eritmeye ve buharlaştırmaya başlayarak atmosfere doğru kilometrelerce yükseğe toz ve kızgın kayaç dumanı püskürtüyor. Göktaşının katı hâlde kalabilen kısmı ise küçük parçalara ayrılıyor. Dalga etkisiyle ters yönde hareket kazanarak dağılan cismin katı, sıvı ve gaz hâldeki parçalarının neredeyse tamamı çarpışmada oluşan kraterin dış kısmına saçılıyor.

Bazı çarpışma bölgelerinde göktaşı kraterin altında gömülü hâlde ya da çevresinde bulunabilir. Çünkü bazı meteorlar atmosferde dağılarak bağımsız parçalar hâlinde yere ulaşır. Dağılarak yüzey alanı artan meteor, sürtünmeden daha fazla etkilenerek yavaşlar ve görece düşük enerjili bir çarpışmaya yol açar. Bu çarpışmalarda oluşan kraterlerin çapı daha küçük olur.

Genellikle atmosferi ya da gaz içeriği olmayan gezegenler ve uydular göktaşı etkilerine direkt maruz kaldıkları için üzerlerinde büyük çaplı krater izleri taşırlar.

Kaynak: 1, 2

Editör: Minem Kesen