“Yemeğini yersen telefonla oynayabilirsin.”

“Eğer matematikten 100 alırsan istediğin yeni bilgisayarı alacağım.”

“Biraz daha yaramazlık yaparsan terlik geliyor.”

Bu cümleler sizlere de çok tanıdık geliyor öyle değil mi? Annelerimiz ve babalarımız, sıklıkla kullandıkları bu cümlelerle farkında olmadan bizleri yönlendiriyorlar. Biz de yönlendirilmelerine psikolojik olarak izin veriyoruz, peki ama neden? Bunun öğrendiklerimiz üzerindeki etkisi nedir?

Ödül

Skinner’ın Edimsel Koşullanma Deneyi

Amerikan bir psikolog olan Burrhus Frederick Skinner’ın kafasında yola çıktığında aslında bu soru yoktu. O, insanların nasıl öğrendiğini anlamaya çalışıyordu. Daha önce öğrenme üzerine çalışma yapmış Pavlov ve Thorndike, insanların dışarıdan aldıkları uyarıcılar ile öğrenmeler gerçekleştirdiklerini ortaya koymuşlardı fakat Skinner onlardan farklı düşünüyordu. Skinner, öğrenmenin organizmanın kendiliğinden ortaya koyduğu davranışlarla gerçekleştirilebileceğini iddia ederek deneyini tasarladı.

Ceza
Deney Düzeneği

Yukarıda görülen deney düzeneğinin mantığı aslında çok basit. Bir farenin içinde gezinebileceği büyüklükte bir cam fanus hazırlanmış ve hazırlanan fanusun içine belli bir mekanizma düzenlenmiştir. Farenin üzerinde yürüdüğü ızgara benzeri zeminden fareye elektrik şoku verilebilmektedir. Kutunun içerisinde bir de pedal bulunmaktadır. Fare bu pedala bastığında dışarıdan kutuya peynir düşer. Aynı zamanda bu pedal da farenin pedala ne sıklıkla bastığını tespit etmek için bir kayıt cihazı yerleştirilmiştir.

Ödüller Ve Cezalar İnsanlar Üzerinde Ne Kadar Etkili? 1
Burrhus Frederick Skinner

Düzenek hazırlandıktan sonra Skinner uzun süre aç bıraktığı bir fareyi düzeneğin içerisine yerleştirir ve bekler. Fare kutu içinde gezinirken pedala yanlışlıkla basar ve kutuya peynir düşer. Fare başlarda pedala bastığını bile fark etmez fakat pedalın yakınlarında yürümeye devam eder. Tekrar pedala basar ve peynir tekrar düşer. Pedala basmanın peyniri getirdiğini fark eden fare, pedala basma davranışının sıklığını artırır ve sürekli pedala basma davranışı geliştirir. Pedala basma davranışının artmasının asıl sebebi sonucun olumlu olmasıdır.

Organizma (fare), yaptığı bir davranış sonucunda hoşuna giden bir durumla karşılaşınca o davranışı tekrar etme eğilimindedir. Buna insan hayatından örnek verecek olursak, Ali’nin ailesi, matematikten 100 aldığı için ona istediği bilgisayarı almıştır. Ali istediği başka bir şeye sahip olmak için matematiğe çalışma davranışını arttırır. Fare örneğindeki peynir ve Ali örneğindeki bilgisayar davranışın pekiştirilmesi işlevini üstlenir. Peynir farenin, bilgisayar Ali’nin gerçekleştirdiği davranışı pekiştirmekte ve davranışın sıklığını arttırmaktadır. Peki tersi olamaz mı? Elbette olur.

Ödüller Ve Cezalar İnsanlar Üzerinde Ne Kadar Etkili? 2
Şekil-1

Deney düzeneği değiştirilir ve bu sefer fare pedala bastığında zeminden elektrik şoku alır. Fare, peynirde yaşadığı gibi başta elektrik şokunun nereden ve nasıl geldiğini algılayamaz fakat elektrik şokunun pedaldan dolayı olduğunu düşünmeye başladığında pedala basma davranışı azalır. En sonunda elektrik şokunun pedaldan geldiğini anlayan fare, pedala basma davranışından vazgeçer. Buna insanlar üzerinden bir örnek verecek olursak, Şekil-1’de görüldüğü gibi odasını toplamayan kız çocuğunun annesi ona bağırır. Kız çocuğu bu durumdan rahatsızlık duyar ve annesinin bir daha ona bağırmaması için odasını toplu tutar. Yani farenin elektrik şoku alması ve annenin kız çocuğuna bağırması etkilenenlerin davranışlarında azalmaya sebep olur çünkü organizma hoşuna gitmeyen davranıştan (cezadan) kaçar.

Ödüller Ve Cezalar İnsanlar Üzerinde Ne Kadar Etkili? 3

Pekiştireç – Ceza ve Çocuk

Bu deneyi okuyan birçok insan “Çocuk yetiştirmek bu kadar kolay mıydı?” diye düşünebilirler fakat pekiştireç – ceza kalıcı bir öğrenme sağlamadığı için yeterli bir öğreti ve yetiştirme tarzı değildir. Buna şu şekilde bir örnek vermek istiyorum. Eğer Ali’ye ailesi her yüksek not alışında hediyeler sunarsa ve her olumlu hareketinde Ali’ye istediğini verirse Ali gelecekteki yaşamında yaptığı her davranış karşılında bir tebrik ve pekiştireç bekleme davranışı gösterir. Bu davranış değiştirilemez hale gelebilir.

Peki çocukların yetiştirilmesinde ve öğretiminde pekiştireci nasıl kullanabiliriz? Aslında cevabı çok basit: pekiştireçleri sınırlı sayıda ve gerektiği yerde kullanmak büyük fayda sağlar ve bir davranışın kazanılmasında bize yardımcı olabilir. Burada dikkat edilmesi gereken husus, davranış kazanıldıktan sonra pekiştireç kullanımının durdurulmasıdır. Ceza kısmına gelecek olursak (ki Türkiye şartlarında en çok uygulanan bu) “Aslında öğrenmede hiçbir işe yaramaz.” desem abartmamış olurum çünkü cezalar, davranışı bir süreliğine baskı altına alır fakat baskı ortadan kalkınca davranış tekrar ortaya çıkma eğilimindedir.

Kaynakça: 1, 2

Editör: Berfincan Doğan