İstanbul’un gözde tarihi semtlerinden Fatih’in Balat semtinde bulunan Haliç’in kenarına inşa edilmiş, muhteşem bir eser ve dini yapı olarak Sveti Stefan Bulgar Kilisesi bilinen adıyla Demir Kilise’den bu yazımızda bahsedeceğiz.

demir kilise

Demir kilisenin tarihçesi

Uzun bir inşaat macerası geçiren kilise, Bulgar milletinin Rumların boyunduruğundan çıkarak millileşmelerinde büyük bir öneme sahiptir. 19. yüzyılın başlarında İstanbul Rum patriği, Bulgar kiliseleri ve okullarının kapatılmasını, yalnızca Yunanca eğitimin ve Yunanca kitapların okutulmasını buyurdu. Rumların bu baskılarından usanan Bulgarlar, manevi ve ekonomik zorluklara rağmen mücadeleye girmiş ve bu mücadele sonucunda da Bulgar Eksarhlığı yani Bulgar Ortodoks Kilisesi kurulmuştur.

Rumlar için önemli olduğu gibi Bulgarlar için de önemli bir şehir olan İstanbul, Bulgar Ortodoks cemaatinin ve kilisesinin kimliklerini kazanması da burada olmuştur. Osmanlı Devleti tarafından Rum milleti içinde değerlendirilen Bulgarlar, Rum Patrikhanesi’nden ayrılmak Bulgar kimliğini kazanmak için mücadele vermişlerdir.

Sveti Stefan Bulgar Kilisesi: Demir Kilise 1

Bulgar Stefan Bogoridi, Rumların baskılarından kurtulmak için 18 Eylül 1848 yılında İstanbul’a padişaha bir mektup yazar. Bulgar cemaatine tahsis edilmek üzere bir papaz evinin kurulması için izin ister. 20 Eylül 1849’da beklenen izin alınır. Bogoridi, İstanbul’da kendi mülkü olan arsayı kilise yapımı için bağışlar. İşte bu arsa şu anda üzerinde Demir Kilise’nin bulunduğu arsadır. 9 Ekim 1849’da tamamlanan kilise 23 Ekim’de törenle Arhidyokon Stefan (Aziz Stefan) ismiyle açılır. Böylece İlk Bulgar Eksarhlığı kurulmuş olur. İlk yapılan kilise küçük ve ahşap bir yapıdaydı.

Rumlar ve Bulgarların aralarının açılması üzerine Rum patriği, Kirilos Bulgarları kazanmak için yeni bir Bulgar kilisesi inşası için Bab-ı Âli’ye başvurur. Eylül 1858’de fermanla yeni kilise için izin alınır. 25 Ekim 1859 yılında Demir Kilise’nin bulunduğu yere yeni inşaat için temel atılır fakat zeminin sağlam olmadığı ve kaydığı ortaya çıktığı için durdurulur.

İnşaatın durmasının nedenlerinden biri de karşılayacak maddi olanaklarının yokluğuydu. Bab-ı Âli’de bu konu üzerine Rum ve Bulgarlardan önemli kişiler bir araya getirilerek bir komisyon kuruldu. Sultan Abdülaziz, 6 Mart 1970’te Bulgarlara müstakil bir kilise kurmaları için izin verdi. Ayrıca onların ruhani ve idari açıdan patrikhaneden ayrılmalarını kabul etti. 11 Mart 1870 yılında “Bulgar Eksarhlığı Fermanı” kabul edildi. Rum patrikhanesi buna itiraz etti. Rum dini meclisi 1872 yılından yapılan toplantıları sonucunda padişah fermanına rağmen tüm Bulgar milletlerini aforoz etti.

Sveti Stefan Bulgar Kilisesi: Demir Kilise 2

Kilisenin inşası yukarıda bahsedilen nedenlerden dolayı yavaşlasa da Bulgar Prensliği’nin kurulmasından sonra 1887 yılında tekrardan hız kazandı. Rusya inşa edilecek bu kilise için altı adet çan hediye etmiştir. Bu çanlar kilisenin kulesinde bulunurlar.

Kilisenin Projesi

Kilisenin projesi ünlü Ermeni mimar Josef (Hovseb) Aznavur tarafından yapılmıştır. Avusturya’da Vagner firmasına yaptırılmış olan tümüyle sökülebilir olan kilise ilk olarak firmanın bahçesine kurulmuş daha sonra sökülerek Tuna ve Karadeniz yoluyla İstanbul’a getirilip, ağaçtan yapılan kazıklar Haliç’e çakılır. Arşiv belgelerine göre kilisenin açılış günü 20 Eylül 1898’dir.

Sveti Stefan Bulgar Kilisesi: Demir Kilise 3

Restorasyondan sonra

Dış cephesi, pencere kenarları, merdivenleri, çan kuleleri kısaca her şeyi demirden olan kilise mimarisi yönünden dünyada tektir. Aynı zamanda Osmanlı toprakları üzerindeki ilk prefabrik yapı olma özelliğini de taşımaktadır. Kiliseye yukarıdan bakıldığında ise hac görünümündedir. Restorasyon nedeniyle kapalı olan yapı, 7 Ocak 2018 yılında tekrardan ibadete ve ziyarete açılmıştır. Kilisenin içinde bulunan ikonalar ise görülmeye değerdir. Birçok tarihi ve kültürel zenginlikler ile dolu İstanbul’da hem bir Fatih turu yapıp hem de kiliseyi gezip görebilirsiniz. Kilise bahçesinde bulunan küçük havuza para atarak dilek dilemeyi unutmayın.

Sveti Stefan Bulgar Kilisesi: Demir Kilise 4

KAYNAKLAR:

  1. Halil İnalcık, Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Eren Yayıncılık, İstanbul, 1992
  2. Bojidor Çipof, Patrikhane ile Mücadelem- Bulgar Eksarhlığı Vakfından 15 Yıl, Yeni Zamanlar Dağıtım, 2010, s. 15- 34
  3. 3
  4. 4
  5. 5