Atalarımız buna: “Olmayacak duaya amin demek.” atasözünü söylese de Alex Kacelnik, bu olayı umut teorisi(Concorde yanılımı) olarak tanımlıyor. Umut etmek güzel şey. Peki ya düzelmeyeceğini bile bile umut ediyorsak?

Umut Teorisi Nedir?

Tavla oynarken yenilmek üzeresiniz. Rakibiniz “oyun olsun” deyip, oyunu bitirmek istiyor. Fakat siz hala sonuna gelmeye ısrar mı ediyorsunuz? Bir açık büfe gördüğünüzde bütün yiyeceklerden almaya mı çalışıyorsunuz? Bu sorulara cevabınız evetse, sizde concorde yanılımı var demektir. Concorde yanılımı, maddi veya manevi emek verdiğiniz bir olguyu terk edememe olayıdır. Bu teoriye göre, insanlar kazançlarından çok, yitirdikleri için harekete geçiyor ve yitirilenler biriktikçe insanlar daha riskli davranışlar içine giriyor.

A person holding a wire with tiny light bulbs in their handsKarar alma sürecinde bireylerde bir takım zihinsel motivasyonlar yaşanır. Bunlardan biri de karar aşamasında gerçekleştirilen kar-zarar hesabıdır. Bu olay gerçekleştirilirken geçmişte yaşanmış olaylar dikkate alınır. Concorde yanılımına sahip bireyler, kaybetmeyi kabullenemedikleri için geçmişin düzeleceğine inanarak aynı durumu sürdürmeye devam ederler.

1996 yılında İngiliz Psikoloji Derneği’nin gerçekleştirdiği ”Düşünme” konulu konferansta Oxford Üniversitesi zooglarından Alex Kacelnik’in ortaya attığı Concorde yanılımı ismini bir süpersonik uçaktan alıyor. Bu uçağın, daha ilk deneme uçuşunda beklentilerin altında performans sergileyerek başarısız bulunmasına karşın üretimine ve yatırımlara devam edilmesi, uçağın adının psikolojide ”yeter artık” diyememe takıntısına verilmesine yol açmıştı. Bu olgudan esinlenen ethologlar, geçmişteki yatırımların ”yüzü suyu hürmetine” bugünkü olumsuz gidişatı devam ettirme çabalarına Concorde yanılımı adını vermişlerdi.

Bu teori üzerine yapılan bir çalışmada, 3 grup deneğe 15,2 ve 7 dolardan kombine sinema bileti satılmış. Yıl sonunda grupların gittikleri sinema sayısı incelendiğinde en fazla sayıda filmi bilete 15 dolar ödeyen grubun olduğu tespit edilmiştir. “Ceo hastalığı” olarak da nitelendirilen yanılımda, başarıyı hayat gailesi haline getiren insanlar bir noktadan sonra içinde oldukları kötü durumları kabullenmek yerine düzeleceğini umut ederek sürdürmeye devam ediyorlar.

Umut Teorisi’nin Evrim ile İlişkisi

Umut teorisi, evrim teorisi çerçevesinde ortaya atılan bir kavramdır. Üreme sürecini başarıyla sürdürmek için hayvanlar önce eş bulmak, yuva kurmak, yavrularını büyütmek ve korumak gibi bir dizi sorumluluğun altına girer. Bu sorumluluklarını yerine getirirken, hayvanlar bir takım özveri ve yatırımlarda bulunur; önlerine bir engel çıktığında sorumluluklarına devam edip etmeme kararını şimdiki durumunu değerlendirerek yapar.

Belki Düzelir İle Geçen Zamanlar: Umut Teorisi 1

1972 yılında Newark’taki Rutgers Üniversitesi evrim teorisyeni Robert Trivers, çift oluşturan hayvanlarda eşlerden birinin yuvayı terkederek yavruların büyütülmesi sorumluluğunu diğer çiftin sırtına yüklediğini fark etti. Trivers’e göre yuvayı terkeden genellikle daha az yatırımda bulunan taraf -bu da genellikle erkek tarafı- oluyordu.

Oxford Üniversitesi’nden Richard Dawkins ve öğrencisi Tamsin Carlisle ise Trivers’e karşı çıktılar. Onlara göre doğal ayıklama sürecinde yuvayı terk eden taraf, yalnızca bu işten avantaj sağladığı için çeker gider; yaptığı ön yatırımları düşündüğü için değil. Fakat, Dawkins araştırmalarını derinleştirdikçe hayvanlarda Concorde yanılımı adı verilen takıntının mümkün olabileceğini fark etti.

Sonuç olarak

Umut etmek psikolojik açıdan güçlü kalmak için oldukça önemlidir. Fakat kötüye giden bir durumu umut etmek sadece bir yanılımdır. Bu yanılıma düşmemek için vazgeçmeyi öğrenmeli, iyi bir gözlem ile olayları analiz etmeliyiz. Unutulmamalıdır ki, hiçbir emek karşılıksız değildir. Emekler beklentiyi karşılayabildiği sürece yararlıdır.