İlk yapay uydu olan Sputnik 1’in 1957 yılında uzaya fırlatılmasıyla beraber aktif uzay araştırmaları dönemi de başlamış oldu. Bu tarihten günümüze, uzaya yaklaşık 6000 yapay uydu gönderdik. Fakat bunların yalnızca küçük bir kısmı aktif olarak görevine devam etmekte, geri kalanlar ise uzay çöplüğü dediğimiz yapıyı oluşturuyor. Peki nedir bu uzay çöpleri?

Dünyanın yörüngesinde hareket eden, insan yapımı işlevsiz bütün cisimler uzay çöpü olarak adlandırılabilir. Buna eski roketler, görev süresi biten uydular, bakım için kullanılan ekipmanlar(vida, civa gibi) ve dış kaplama parçaları örnek olarak verilebilir. Bilim ve Teknik dergisinin paylaştığı son bilgilere göre şu anda 10 cm’den büyük 34.000, 1 ile 10 cm arasında 900.000 ve 1 cm’den küçük yaklaşık 128.000.000 uzay çöpü yörüngede başıboş bir şekilde dolaşmakta. Uzay çöpleri çoğunlukta küçük boyutlarda olmalarına karşın, saatte 30.000 km’ye varan hızlarından dolayı bir uzay aracına veya uyduya çarptıklarında ciddi bir hasar verebilirler.

Uzay Çöpleri ve Temizleme Projeleri 1

Uzaydaki Kazalar ve Kessler Sendromu

Uzayda meydana gelen ilk kaza 1996 yılında yaşandı. Fransız Cerise uydusu Fransa’nın 1979 yılında fırlattığı Ariane roketinden yıllar önce kopmuş bir parça ile çarpıştı. Çarpışma sonucunda Cerise uydusunun anteni koptu fakat uydu çalışmaya devam etti. Bundan bir sonraki kaza ise 2009 yılında yaşandı. Iridium 33 adlı aktif uydu ile görev süresi bitmiş bir uydu olan Kozmos 2251’in çarpışması sonucunda her iki uydu da parçalandı ve uzay çöplüğüne 2600 küçük parçacık daha katılmış oldu.

Uzay çöpleriyle ilgili asıl korkutucu olan senaryo ise Kessler sendromu olarak bilinen zincirleme çarpışmaların yaşanması ihtimalidir. Adını NASA araştırmacısı Donald J. Kessler’dan alan bu olguya göre, uzaydaki insan kaynaklı kalıntılar belirli bir yoğunluğa ulaştığında birbirleriyle veya aktif uydularla çarpışarak çok sayıda yeni parçacık oluşmasına, dolayısıyla çarpışma olasılığının katlanarak artmasına yol açacak. Zincirleme çarpışmaların böylece devam etmesi durumunda da Dünya yörüngesindeki tüm aktif uydular işlevini yitirecek.

Uyduların günümüzde cep telefonları, TV yayınları ve haberleşme gibi alanlarda sıklıkla kullanıldığı düşünüldüğünde bu senaryonun ne kadar ciddi olduğu daha iyi anlaşılabilir. Bunların yanı sıra Kessler sendromu, insanlığın uzay macerasının sona ermesine de sebep olacaktır. NASA araştırmacılarına göre yörüngedeki uzay çöpü yoğunluğu, zincirleme çarpışmaları tetikleyecek seviyeye çoktan ulaştı. Peki bu sorunu çözmek için yürütülen ne gibi projeler var?

Uzay Çöplerini Azaltma Projeleri                                        

Space Fence: ABD Hava Kuvvetleri ve Lockheed Martin adlı şirketin beraber geliştirdiği Space Fence yer temelli bir radar sistemidir. Bu sistemin temel hedefi aktif uydular için tehlike arz eden parçacıkların yüksek hassasiyet ile izlenmesi ve gerektiğinde uyduların çarpışmayı önleyici şekilde manevra yapmasını sağlamaktır. Şu anda yörüngede takip edilen yaklaşık 22.300 uzay çöpü var. Space Fence ile bu sayının beş kat azalması bekleniyor.

Uzay Çöpleri ve Temizleme Projeleri 2

RemoveDebris: Uzay çöplerini azaltmaya yönelik ilk girişimlerden biri olan RemoveDebris projesinde birden fazla yöntem kullanılması planlanmış. Bunlardan ilki, bir ağ yardımıyla cisimlerin yakalanması. Uzay çöpü yakalandıktan sonra ağı fırlatan uzay aracına çekilmesi ve atmosferden geçerken yakılması planlanıyor. Planlanan bir diğer çöp toplama mekanizmasında ise, ağ yerine bir tür zıpkın kullanılması. Geçtiğimiz yıl uzaya fırlatılan RemoveDebris uzay aracı ilk denemelerde oldukça başarılı oldu.

Plasma Thruster: Bu projede, uzay çöplerinin bir plazma ışını ile vurularak yönlendirilmesi hedefleniyor. Uzay çöpleri atmosfere yönlendirilecek ve bu sayede yanarak yok olmaları sağlanacak.  

Lazerli Temizlik: Rus uzay ajansı Roscosmos’un geliştirdiği lazer teknolojisi, güçlü lazer atımlarıyla küçük uzay çöplerinin imha edilmesini hedefliyor.

e.deorbit: ESA(The European Space Agency) tarafından geliştirilen e.deorbit, RemoveDebris ile benzer amaçlar için tasarlanan bir uzay aracı projesi. Projenin amacı, bu uzay aracının kullanılarak görev süresi bitmiş olan uyduların atmosfere yönlendirilip yanmasını sağlamak.  

uzay çöpleri

Uzay çöplerini azaltmaya yönelik projelerin yanı sıra alınması gereken başka önlemler de bulunmakta. İlk olarak yeni uzay çöplerinin oluşmasına engel olunmalı. Bu kapsamda yörüngeye gönderilen uyduların, görev sürelerinin bitmesiyle birlikte atmosfere girerek yanmasını sağlayacak tasarımlar geliştirilmekte. Bunların yanı sıra, kirlenmeyi önleme ve aktif temizleme amacıyla geliştirilen birçok proje bulunmaktadır. Aktif uzay görevlerinin sürdürülebilirliğini sağlamak açısından bu projeler hayati bir önem taşıyor.

Yararlanılan Kaynaklar:

  1. The Debris Problem
  2. Bilim ve Teknik dergisi-Temmuz 2019 sayısı